38.500 tỷ đồng biến Bắc Hưng Hải thành mô hình mẫu về thủy lợi hiện đại

Chiều 26/2, Bộ Nông nghiệp và Môi trường tổ chức Hội nghị nghe báo cáo phương án xử lý ô nhiễm môi trường hệ thống thủy lợi Bắc Hưng Hải, đồng thời bàn giải pháp phát triển tổng thể hệ thống theo hướng hiện đại, đa mục tiêu và bền vững. Hội nghị do Ủy viên Bộ Chính trị, Bí thư Thành ủy Hà Nội Nguyễn Duy Ngọc và Ủy viên Bộ Chính trị, Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Trần Đức Thắng đồng chủ trì.

Tham dự hội nghị có Ủy viên Trung ương Đảng, Chủ tịch UBND TP. Hà Nội Vũ Đại Thắng; Ủy viên Trung ương Đảng, Bí thư Tỉnh ủy Hưng Yên Nguyễn Hữu Nghĩa; Ủy viên Trung ương Đảng, Bí thư Tỉnh ủy Bắc Ninh Nguyễn Hồng Thái cùng lãnh đạo các tỉnh, thành phố Hải Phòng, Hưng Yên, Bắc Ninh.

Theo Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Nguyễn Hoàng Hiệp, hệ thống thủy lợi Bắc Hưng Hải nằm ở trung tâm vùng Đồng bằng sông Hồng, bao gồm toàn bộ địa giới tỉnh Hưng Yên (cũ), một phần các tỉnh Hải Dương (cũ), Bắc Ninh và TP. Hà Nội. Công trình được khởi công ngày 1/10/1958 và hoàn thành ngày 1/5/1959, là hệ thống thủy lợi lớn nhất miền Bắc thời bấy giờ, được nhân dân gọi là “Đại thủy nông Bắc - Hưng - Hải”. Trong quá trình chuẩn bị và xây dựng, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã 4 lần trực tiếp về kiểm tra, động viên cán bộ, dân công trên công trường.

Hệ thống có nhiệm vụ cấp nước tưới cho hơn 116.600 ha đất nông nghiệp, tạo nguồn cho nuôi trồng thủy sản, dân sinh và các ngành kinh tế. Đồng thời tiêu thoát nước cho gần 199.000 ha đất nông nghiệp, công nghiệp, đô thị và hạ tầng. Trong nhiều thập kỷ, Bắc Hưng Hải giữ vai trò huyết mạch đối với phát triển kinh tế - xã hội của các địa phương trong vùng.

“Tuy nhiên, những năm gần đây, dưới sức ép của đô thị hóa, công nghiệp hóa và biến đổi khí hậu, hệ thống đang đối mặt nhiều thách thức nghiêm trọng. Nổi bật nhất là tình trạng ô nhiễm môi trường nước kéo dài, trở thành ‘điểm nóng’ nhưng chưa được xử lý triệt để, làm ảnh hưởng lớn đến chức năng cấp, tiêu nước cũng như tiềm năng phát triển đa mục tiêu của công trình”, Thứ trưởng Nguyễn Hoàng Hiệp nhấn mạnh.

Theo đó, thách thức lớn đầu tiên là nguồn nước cấp cho hệ thống suy giảm mạnh, tiềm ẩn nguy cơ mất an ninh nguồn nước. Nguồn chủ yếu từ sông Hồng qua cống Xuân Quan thời gian gần đây chỉ đạt khoảng 20% lưu lượng thiết kế do mực nước sông hạ thấp. Cùng với đó, xâm nhập mặn có xu hướng gia tăng, độ mặn trên 3‰ xuất hiện thường xuyên hơn, trong khi ngưỡng cho phép để lấy nước chỉ dưới 1‰.

Thứ hai, tác động của biến đổi khí hậu ngày càng cực đoan. Trận mưa lũ do bão số 3 (Yagi) tháng 9/2024 với lượng mưa bình quân trên 400 mm, lũ sông Thái Bình vượt báo động III, sông Luộc vượt báo động II đã khiến việc tiêu thoát nước bị gián đoạn nghiêm trọng. Kênh chính quá tải, hơn 120 vị trí bờ kênh có nguy cơ vỡ hoặc tràn, gây ngập úng kéo dài trên 21.000 ha đất nông nghiệp và ảnh hưởng lớn đến đời sống người dân.

Thứ ba, áp lực phát triển kinh tế - xã hội trong vùng ngày càng cao. Khu vực hiện có khoảng 3,28 triệu dân, tỷ lệ đô thị hóa 31,7%, là vùng dân cư đông đúc bậc nhất cả nước. Theo quy hoạch, số lượng đô thị và khu công nghiệp tiếp tục tăng mạnh, kéo theo nhu cầu cấp nước và đặc biệt là yêu cầu tiêu úng tăng gấp hơn 2,4 lần so với năng lực thiết kế ban đầu của hệ thống.

“Trên cơ sở đó, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã xây dựng định hướng phát triển tổng thể hệ thống Bắc Hưng Hải thành mô hình mẫu về thủy lợi hiện đại, lấy khai thác nguồn nước và hạ tầng thủy lợi phục vụ đa mục tiêu làm cốt lõi, bảo vệ môi trường sinh thái bền vững làm nền tảng. Quan điểm xuyên suốt là đầu tư đồng bộ cả giải pháp công trình và phi công trình, phân công rõ trách nhiệm giữa Trung ương và địa phương, đồng thời đa dạng hóa nguồn lực, kết hợp ngân sách nhà nước với hợp tác công - tư và xã hội hóa”, Thứ trưởng Nguyễn Hoàng Hiệp thông tin.

Mục tiêu tổng quát là phát triển Bắc Hưng Hải thành mô hình thủy lợi hiện đại, bảo đảm an ninh nguồn nước, kiểm soát chất lượng nước, hình thành không gian xanh sinh thái và tạo động lực phát triển kinh tế - xã hội vùng Đồng bằng sông Hồng.

Các mục tiêu cụ thể gồm hiện đại hóa hạ tầng để chủ động cấp, tiêu nước và thích ứng biến đổi khí hậu; kiểm soát, cải thiện chất lượng nước; khai thác đa tầng giá trị không gian, hạ tầng và văn hóa lịch sử; hoàn thiện mô hình tổ chức quản lý; xây dựng cơ sở dữ liệu và hệ thống vận hành thông minh.

Từ đó, 3 nhóm nhiệm vụ, giải pháp chính được đề xuất. Nhóm thứ nhất là hoàn thiện hạ tầng và hiện đại hóa quản lý, gồm cải tạo 13 công trình đầu mối lớn như Xuân Quan, Cầu Cát, An Thổ, Nam Kế Sặt; lắp đặt hệ thống quan trắc tự động; gia cố các đoạn kênh xung yếu.

Nhóm thứ 2 là kiểm soát ô nhiễm và quản lý chất lượng nước, với trọng tâm xây dựng hệ thống xử lý nước thải tại 18 điểm đầu kênh, thu gom nguồn thải phân tán và phân cấp rõ trách nhiệm quản lý.

Nhóm thứ 3 là khai thác đa tầng không gian, phát triển đô thị sinh thái dọc kênh, chỉnh trang các công trình trọng điểm, kết nối du lịch, tạo quỹ đất khoảng 2.150 ha để phát triển đô thị và dịch vụ.